Γράφει ο Θεολόγος – Εκκλησιαστικός Ιστορικός – Νομικός κ.
Ιωάννης Ελ. Σιδηράς
ΟΙ ΕΝ ΘΡΑΚΗ ΠΑΤΡΙΑΡΧΙΚΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ
ΙΕΡΑΡΧΕΣ - ΑΓΙΟΙ - ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΕΣ
Στον ενιαίο γεωγραφικό χώρο της Θράκης έχουν καταγραφεί «χρυσοίς γράμμασι» στις σελίδες της εκκλησιαστικής ιστορίας από την βυζαντινή περίοδο και μέχρι το 1922 οι περισσότερες Επισκοπές, Αρχιεπισκοπές και Μητροπόλεις εν συγκρίσει με άλλες εκκλησιαστικές επαρχίες, οι οποίες υπήγοντο στην κανονική δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Σύμφωνα με τα στατιστικά δεδομένα που καταγράφονται από τους κατά καιρούς ερευνητές, στον ενιαίο γεωγραφικό χώρο της Θράκης (Βόρεια, Ανατολική και Δυτική) από Χριστού και μέχρι την δεκαετία του 1930 διέλαμψαν περί τις 94 συνολικά Μητροπόλεις, Αρχιεπισκοπές και Επισκοπές, στις οποίες, κατά προσέγγιση και στο ίδιο χρονικό διάστημα, εποίμαναν περί τους 1824 αρχιερείς (Μητροπολίτες, Αρχιεπίσκοποι, Επίσκοποι), εν ενεργεία ή απλώς τιτουλάριοι).
Επετειακώς γράφοντες και
ευγνωμόνως αναμιμνησκόμενοι των μεγάλων προσωπικοτήτων, οι οποίες ανεδείχθησαν
στα άγια χώματα της λατρευτής και αλησμονήτου Θρακώας Πατρίδος των προγόνων
μας, αναφέρουμε ότι Θράκες την καταγωγή που ανήλθαν στον Οικουμενικό θρόνο μετά
την άλωση (1453) ήταν: 1) Ο εξ Αγχιάλου Ιερεμίας Β΄ ο Τρανός (1572-1579,
1580-1584, 1587-1595), 2) Ο εκ της επαρχίας Ξάνθης, Μητροπολίτης Φιλιππουπόλεως
και έπειτα Τυρνόβου, Πατριάρχης Κύριλλος Γ΄ ο Σπανός (α΄ 1652, β΄ 1654), 3) Ο
εξ Αδριανουπόλεως Κύριλλος Στ΄ (1813-1818), 4) ο εκ της επαρχίας Αδριανουπόλεως
Αγαθάγγελος (1826-1830), 5) Ο εκ του Νεοχωρίου Ραιδεστού Άνθιμος Ε΄
(1841-1842), ο οποίος διετέλεσε το πρότερον και Μητροπολίτης στις θρακικές
επαρχίες Αγαθουπόλεως και Αγχιάλου, 6) Ο εξ Αδριανουπόλεως Διονύσιος Ε΄
(1887-1891), ο οποίος διετέλεσε και Μητροπολίτης στις θρακικές επαρχίες
Διδυμοτείχου και Αδριανουπόλεως.
Από τους Μητροπολίτες,
οι οποίοι διεποίμαναν εκκλησιαστικές επαρχίες της Μητρός Εκκλησίας
Κωνσταντινουπόλεως και ανήλθαν στον Οικουμενικό θρόνο, ενδεικτικώς και μόνον
αναφέρουμε τους εξής: 1) Ο από Αδριανουπόλεως Γερμανός Γ΄ (1267), 2) Ο από
Αδριανουπόλεως Ιωάσαφ Β΄ ο μεγαλοπρεπής (1555-1565), 3) Ο από Αδριανουπόλεως
Άνθιμος Β΄ (1623), 4) Ο από Αδριανουπόλεως Παρθένιος Α΄ (1639-1644), 5) Ο από
Αδριανουπόλεως Παρθένιος Β΄ (1644-1646, 1651), 6) Ο από Ηρακλείας Ιωαννίκιος Β΄
(1646-1648, 1651, 1652, 1653-1654, 1655-1656), 7 ) Ο από Ηρακλείας Γαβριήλ Β΄
(1657), 8) Ο από Αδριανουπόλεως Νεόφυτος Δ΄ (1688-1689), 9) Ο από
Αδριανουπόλεως Αθανάσιος Ε΄ (1709-1711), 10) Ο από Μαρωνείας Νεόφυτος Ζ΄ (1789-1794,
1799-1801), ο οποίος ως Μητροπολίτης Μαρωνείας ενήργησε αόκνως και επέτυχε την
ανέγερση του Μητροπολιτικού Ναού Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κομοτηνής και της Αγίας
Αναστασίας Φαρμακολυτρίας Μάκρης-Ν. Έβρου, που την περίοδο εκείνη υπήγετο στην
εκκλησιαστική δικαιοδοσία του Μητροπολίτου Μαρωνείας, 11) Ο από Αδριανουπόλεως
Κύριλλος ο Στ΄ (1813-1818), 12) Ο από Αδριανουπόλεως Διονύσιος Ε΄ (1887-1891),
13) Ο Πατριάρχης Ιωακείμ Γ΄ ο μεγαλοπρεπής (1878-1884, 1901-1912), ο οποίος
διετέλεσε και Μητροπολίτης Βάρνης (1864-1874), 14) Ο Πατριάρχης Φώτιος Β΄
(1929-1935), ο οποίος διετέλεσε και Πατριαρχικός Επίτροπος Φιλιππουπόλεως
(1906-1914), 15) Ο από Ηρακλείας Πατριάρχης Βενιαμίν Α΄ (1936-1946) κ.ά.
Εκκλησιαστικές
προσωπικότητες, οι οποίες κατήγοντο από τις Πατριαρχικές επαρχίες του ενιαίου
γεωγραφικού χώρου της Θράκης ή έδρασαν σε αυτές, ήταν: 1) Ο εξ Αγχιάλου της
Βορείου Θράκης Οικουμενικός Πατριάρχης Ιερεμίας Β΄ ο Τρανός (1572-1579,
1580-1584, 1587-1595), όπως και οι λοιποί προαναφερθέντες Θράκες την καταγωγήν Οικουμενικοί
Πατριάρχες, 2) Ο εκ Σωζοπόλεως, Μητροπολίτης Νικαίας Πορφύριος Α΄ (τέλη ΙΣΤ΄
-μέσα ΙΖ΄ αι.), 3) Ο εξ Αίνου, Πατριάρχης Ιεροσολύμων Μελέτιος (τέλη ΙΖ΄ –
αρχάς ΙΗ΄ αι.), 4) Ο εκ Ραιδεστού, Πατριάρχης Ιεροσολύμων Αθανάσιος Ε΄ (τέλη
ΙΗ΄ – μέσα ΙΘ΄ αι.), 5) Ο εκ Ραιδεστού, Μητροπολίτης Αθηνών (1783-1799)
Αθανάσιος (Μιχαήλ Τατλίκαρις), 6) Ο εξ Αίνου, Μητροπολίτης Αίνου, έπειτα
Θεσσαλονίκης και είτα Κυζίκου Ματθαίος (μέσα ΙΗ΄ – μέσα ΙΘ΄ αι.), 7) Ο εκ
Περιστάσεως, Ιερομόναχος Αγάθων Παντοκρατορινός (ΙΘ΄ αι.), ο οποίος έλαβε το
Οφφίκιον του Μεγάλου Εκκλησιάρχου της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας της
Κωνσταντινουπόλεως. Εκοιμήθη το 1887, 8) Ο εκ των Γανοχωρίων, Πατριάρχης
Αντιοχείας Ιερόθεος (τέλη ΙΗ΄ αι. -1855), 9) Ο εκ Μαδύτου, πεπαιδευμένος
Μητροπολίτης Αμασείας Άνθιμος Αλεξούδης (1825-1907), 10) Ο εξ Αδριανουπόλεως,
Μητροπολίτης Κυζίκου Αθανάσιος Μεγακλής (1848-1909), 11) Ο εξ Αδριανουπόλεως,
Μητροπολίτης Σάρδεων Μιχαήλ Κλεόβουλος (1848-1918), 12) Ο εκ Σηλυβρίας,
Μητροπολίτης Ιερισσού και Αγίου Όρους Σωκράτης Σταυρίδης (1866-1945), 13) Ο από
τους Δελλιώνες της επαρχίας Σηλυβρίας, Μητροπολίτης Θυατείρων και Μεγάλης
Βρετανίας Γερμανός Στρηνόπουλος (1872-1951), 14) Ο εκ Σηλυβρίας, Μητροπολίτης
Μυριοφύτου και Περιστάσεως, έπειτα Βεροίας και Ναούσης και είτα Ελευθερουπόλεως
Σωφρόνιος Σταμούλης (1875-1960), 15) Ο εκ Μαδύτου, Αρχιεπίσκοπος Αθηνών
Χρυσόστομος Α΄ Παπαδόπουλος (1922-1938), ο οποίος υπήρξε και Καθηγητής του
Παν/μίου Αθηνών, 16) Ο εκ Κριθίας της Θρακικής Χερσονήσου, Μητροπολίτης Ρόδου
Απόστολος Τρύφωνος, 17) Οι θρακικής καταγωγής καθηγητές της Θεολογικής Σχολής
της Χάλκης, αδελφοί κατά σάρκα, Μητροπολίτης Διδυμοτείχου Κωνσταντίνος Βαφείδης
(+1899), ο οποίος διετέλεσε και Μητροπολίτης Μαρωνείας, και ο από Διδυμοτείχου
Μητροπολίτης Ηρακλείας Φιλάρετος Βαφείδης (+1933), ο οποίος υπήρξε μέγας
εκκλησιαστικός ιστορικός. Ο δε ανεψιός των δύο ως άνω αρχιερέων, ο Αρχιμ.
Νικόλαος Βαφείδης, Πρωτοσύγκελλος και Ιεροκήρυξ της Μητροπόλεως Διδυμοτείχου,
υπήρξε δεινός και πολυγραφότατος συγγραφεύς ιστορικών και λοιπών εκκλησιαστικών
μελετών, 18) Ο εκ Μαρωνείας του Ν. Ροδόπης, Μητροπολίτης Κορίνθου και έπειτα
Αρχιεπίσκοπος Βορείου και Νοτίου Αμερικής Μιχαήλ Κωνσταντινίδης (1892-1958),
19) Ο εκ Κομοτηνής του Ν. Ροδόπης, Μητροπολίτης Τραπεζούντος και έπειτα
Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος Φιλιππίδης (1881-1949), 20) Ο εθνεγέρτης Ροδόπης
κατά την επανάσταση του 1821, Μητροπολίτης Μαρωνείας Κωνστάντιος Α΄
(1810-1821), 21) Ο Μητροπολίτης Μαρωνείας (1922-1938) Άνθιμος ο Δ΄ (Σαρρίδης),
ο από Βιζύης και Μηδείας, ο οποίος υπήρξε ο διορθωτής του Εκκλησιαστικού
Ημερολογίου και ο εισηγητής του «Νέου Ημερολογίου». κ.ά.
Οι κατά την καταγωγή
Θράκες ή εν Θράκη μαρτυρήσαντες Άγιοι και Νεομάρτυρες της Εκκλησίας είναι
μεταξύ άλλων και:
Α) Άγιοι: 1) Ο εκ Διδυμοτείχου
Όσιος Ιωάννης ο Νέος (10-11 αι. μ.Χ.) 2) Η εκ των Επιβατών της Ανατ. Θράκης
Οσία Παρασκευή η Νέα (μεταξύ του 10-12 αι. μ.Χ.), 3) Ο εκ Διδυμοτείχου Άγιος
Ιωάννης Βατάτζης ο Ελεήμων και Αυτοκράτωρ του Βυζαντίου (+1254), 4) Ο εξ
Αδριανουπόλεως Οικουμενικός Πατριάρχης Αθανάσιος Α΄ (+1311), 5) Ο εκ Σηλυβρίας
Άγιος Νεκτάριος, Επίσκοπος Πενταπόλεως, 6) Ο Μητροπολίτης Ηρακλείας και
Ραιδεστού Γρηγόριος Καλλίδης (1844-1925) κ.ά.
Ιεράρχες ποιμάναντες την
Μητρόπολη Αδριανουπόλεως, οι οποίοι εντάσσονται στο Αγιολόγιο της Ορθοδόξου
Εκκλησίας, είναι συν τοις άλλοις: 1) Ο Λούκιος (+348, 11η Φεβρουαρίου), 2) Ο
Φίλιππος (+362, 22 Οκτωβρίου), 3) Ο Μανουήλ (787-813, 22 Φεβρουαρίου), 4) Ο
Νικόλαος (+976), 5) Ο Μιχαήλ, διάδοχος του ως άνω (4 Φεβρουαρίου) κ.ά.
Β) Άγιοι Νεομάρτυρες, Θράκες
την καταγωγή ή εν Θράκη μαρτυρήσαντες είναι μεταξύ άλλων: 1) Γεώργιος εξ
Αδριανουπόλεως (+1437), 2) Μιχαήλ Μαυροειδής, Αδριανουπολίτης (17 Φεβρουαρίου
1490 ή 1493;) του οποίου τμήμα ιερού λειψάνου φυλάσσεται στον Μητροπολιτικό Ναό
Κοιμήσεως της Θεοτόκου Κομοτηνής, 3) Οσιομάρτυς Ιάκωβος ο Νέος και οι μαθητές
αυτού Ιάκωβος Διάκονος και Διονύσιος Μοναχός (+1519, μαρτυρήσαντες στην Αδριανούπολη
ή κατ’ άλλους το έτος 1520 στο Διδυμότειχο, τιμώνται την 1η Νοεμβρίου), 4)
Δημήτριος Αδριανουπολίτης (+1521), 5) Γαβριήλ Επίσκοπος Γάνου (Προύσα, +1659),
6) Δήμος ο εκ Μακράς Γεφύρας Ανατολικής Θράκης, μαρτυρήσας εν Σμύρνη την 5η
Απριλίου 1763 ή κατ’ άλλους την 10η Απριλίου 1763, 7) Διάκονος εν Διδυμοτείχω
Παρθένιος (+1805, Διδυμότειχο), 8) Οσιομάρτυς Χριστοφόρος Διονυσιάτης (+1818 ή
κατ’ άλλους το 1808, Αδριανούπολη), 9) Προκόπιος εκ Βάρνης, μαρτυρήσας στη
Σμύρνη (25 Ιουνίου 1810), 10) Οσιομάρτυς Τιμόθεος Εσφιγμενίτης (+1820,
Αδριανούπολη), 11) Στέφανος εξ Αίνου (17 Απριλίου 1821), 12) Μητροπολίτης
Αδριανουπόλεως Δωρόθεος ο Πρώϊος (4 Μαίου 1821, Κωνσταντινούπολη), 13)
Οικουμενικός Πατριάρχης Κύριλλος ΣΤ΄ , Αδριανουπολίτης, (Απρίλιος 1821,
Αδριανούπολη), 14) Οι εκ Σαμοθράκης και εν Μάκρη του Ν. Έβρου μαρτυρήσαντες
(+1836) Μανουήλ, Θεόδωρος, Γεώργιος, Μιχαήλ, Γεώργιος), 15) Ιερομ. Ευδόκιμος ο
Ιβηρίτης (+1913, Μάλγαρα;). κ.ά.
Απ’ όλα τα παραπάνω δεν θα ήταν υπερβολή να λεχθεί ότι από τις πλέον εκλεκτές και ηγαπημένες εκκλησιαστικές επαρχίες του Οικουμενικού Πατριαρχείου, οι οποίες παραμένουν μέχρι και σήμερα αλησμόνητες στις καρδιές των επιγενομένων Θρακών, είναι εκείνες της Ανατολικής και Βορείου Θράκης, και τούτο συμβαίνει διότι οι πρόσφυγες όλων των επαρχιών αυτών με την αναγκαστική ανταλλαγή των πληθυσμών (1923) ήλθαν και εγκατεστάθησαν πρωτίστως στην «Προσφυγομάνα Δυτική Θράκη» και φυσικά και σε άλλα μέρη της Ελλάδος διατηρώντας άσβεστη την «φλόγα της αγάπης και της άκρας αφοσιώσεως» προς την Μητέρα τους Εκκλησία, που ήταν και παραμένει το μαρτυρικό Οικουμενικό Πατριαρχείο. Η Βόρεια Θράκη ανήκει πλέον στο Πατριαρχείο της Βουλγαρίας και η Ανατολική Θράκη είναι από το 1923 απορφανεμένη από το ευσεβές ποίμνιό της, αλλά οι επιγενόμενοι των προσφύγων εκείνων Θράκες που διαβιούν στην Ελληνική Θράκη και σ’ όλη την Ελλάδα διατηρούν ζώσα την συνείδηση μέσα στο ιστορικό DNA τους ότι αποτελούν και θα συνεχίσουν να αποτελούν ποίμνιο εκλεκτό και περιπόθητο της μαρτυρικής και Σταυραναστάσιμης Μητρός Αγίας Μεγάλης του Χριστού Κωνσταντινουπολίτιδος Εκκλησίας, διότι η «Θρακική Γη είναι Γη Πατριαρχική», συνεχίζουσα αδιαλείπτως ανά τους αιώνες και μέχρι σήμερα να τελεί υπό το «Πρωτόθρονον και Μαρτυρικόν Ωμοφόριον» του εκάστοτε Οικουμενικού Πατριάρχου. Η Θράκη υπήρξε και παραμένει αμεταθέτως και αστασιάστως «Φαναριοσκέπαστη».
Υ.Γ. Αφιερούται ευγνωμόνως στην ιερά μνήμη των αοιδίμων Θρακών γονέων μου, Ελευθερίου Σιδηρά (+2019) και Αναστασίας Σιδηρά - Τζιμοτούδη (+2026).
ΙΩΑΝΝΟΥ ΕΛ. ΣΙΔΗΡΑ
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ
ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΩΝ
